آلیاژ و انواع آن

برای بهبود خواص فلزات آنها را به صورت آلیاژدر می آورند.

---

اکثر فلزات خالص غالبا برای استفاده عملی مناسب نیستند. دوام، سختی، نقطه ذوب و رنگ فلزات را می توان با افزودن یک یا چند فلز دیگر به آنها بهبود بخشید. به طور مثال آلومینیم خالص بسیار سبک و استحکام چندانی ندارد. ولی وقتی مس و منیزیم به آن افزوده می شود، آلیاژمقاومی بدست می آید. مس و قلع، فلزاتی نرم اند؛ ولی از ترکیب آن ها آلیاژسخت و مقاومی بدست می آید. برنج نیز آلیاژمحکمی است و کاربرد های فراوانی دارد. لحیم نرم، آلیاژسرب و قلع است. به طور کلی آلیاژهامقاوم تر از فلزات خالص اند و کارایی بیشتری دارند.

آلیاژ مخلوط یا محلول جامدفلزی متشکل از یک فلز اصلی که آنرا فلز پایه میگویند با یک یا چند عنصر فلزی و یا غیرفلزی است .آلیاژ معمولا خواصی متفاوت از عناصر تشکیل دهنده خود دارد. بسته به میزان همگنی در اختلاط عناصر، آلیاژ میتواند تکفاز یا چند فازی باشد. هدف از آلیاژسازی، تغییر و بهبود خواص ماده مانند استحکام، سختی و غیرهست. خواص فیزیکی آلیاژ با نمودار فازی توصیف میشود.

معمولا آلیاژها بر اساس درصد وزنی عناصر موجودشان گزارش میشوند. بر اساس تعداد عناصر، آلیاژ را دوتایی، سهتایی و غیره مینامند. برای بیان یک آلیاژ مشخص با دامنه متغیر از درصد عناصر، اصطلاح سیستم بکار میرود. مثلا، فولاد سیستم آلیاژی دوتایی از آهن و کربن است که در این سیستم آلیاژی دامنه کربن بین ۰.۰۲ تا ۲.۱۴ درصد قابلتغییر است.

به محلول جامدی که حداقل یکی از اجزای آنها فلز بوده و خواص فیزیکی وشیمیایی فلزی داشته باشند، آلیاژ فلزی و به محلولهای جامدی که حداقل یکی از اجزای آنها سرامیکی بوده و خواص سرامیکی داشته باشند، آلیاژ سرامیکی گفته میشود.

تاریخچه

تولید آلیاژها سابقهای طولانی دارد و شاید به زمانی برسد که انسان فلز را شناخت. اولین آلیاژها از فلزاتی ساخته شدند که در دسترس انسان و فراوان بودند. مس، قلع، سرب و روی از اولین فلزاتی بودند که انسان از آنها آلیاژ ساخت.

مفرغ

مفرغ نخستین آلیاژی است که بشر ساخته است؛ احتمالا از ترکیب اتفاقی مس و قلع به صورت مذاب و سرد کردن مخلوطشان. این آلیاژ چون سختتر از هردو فلز مس و قلع بود، برای ساختن چاقو و نیزه و مانند آن به کار رفت. پس از آن هم انواع مختلفی از آلیاژها به دست بشر ساخته شد و با توجه به نیاز و ویژگیهایشان مورد استفاده قرار گرفت. یکی از پرکاربردترین آنها، آلیاژ برنج است که ترکیبی است از مس و روی. این آلیاژ به سبب سختی زیاد از دیرباز مورد استفاده بوده است.^[۲]

ویژگیهای آلیاژها

در برخی از آلیاژها پس از آمیخته شدن عناصر تشکیل دهنده آلیاژ، خواص تمام عناصر تشکیلدهنده در آلیاژ تشکیل شده مشاهده میشود. درست مانند حل شدن نمک در آب، یکی از عناصر در دیگری فقط حل میشود. اما در برخی از آلیاژها، فلزها چنان در هم میآمیزند که آرایش ذرات آنها دگرگون شده و یک ترکیب شیمیایی به دست میآید. آلیاژها از ذرات بسیار کوچکی تشکیل شدهاند. برخی از این ذرات به هم میپیوندند و مجموعههایی پدید میآورند که به آنها دانه گفته میشود. اندازه این دانهها در خواص بعدی آلیاژها بسیار تاثیرگذارند. همچنین اندازه دانهها به عواملی همچون میزان حرارت داده شده به مواد تشکیلدهنده و سرعت سرد کردن آنها بستگی دارد؛ در حقیقت هرچه مواد را سریعتر سرد کنیم، اندازه دانهها ریزتر میشود. به این ترتیب، ریزی و درشتی دانهها، در خواص بعدی آلیاژها تاثیرگذار است و از راه تنظیم میزان حرارت داده شده و سرعت سرد کردن میتوان خواص مورد نظر را در آلیاژ ایجاد کرد. بیشتر آلیاژها از فلزات تشکیلدهندهشان سختترند. به همین دلیل از شکلپذیری کمتری برخوردارند. همینطور بیشتر آلیاژها در دمایی کمتر از دمای ذوب فلزات تشکیلدهنده ذوب میشوند و رسانایی الکتریکی ضعیفتری دارند.

انواع آلیاژها

آلیاژها را با توجه به فلز پایهشان به دو دستهی آهنی و غیرآهنی تقسیم میکنند. آلیاژهای آهنی، آلیاژهایی هستند که فلز پایه در آنها آهن است. از مهمترین آنها میتوان به فولاد اشاره کرد. در مقابل، تمام آلیاژهایی که فلز پایه در آنها، فلزی غیر از آهن است، آلیاژهای غیرآهنی خوانده میشود.

آلیاژهای آهنی

فلز پایه در این آلیاژها آهن است. بسته به میزان کربن ترکیب شده در آن، به دو دسته فولادها و چدنها تقسیم میشوند.

فولاد

وجود کمتر از ۲ درصد تا 02/0 کربن در آهن، فولاد را به وجود میآورد. اضافه کردن عناصر دیگر غیر از کربن، هرکدام خواص متفاوتی به فولاد میدهد. منگنز سبب سختی فولاد، نیکل باعث جلوگیری از خوردگی فولاد، تنگستن باعث محکمی و وجود کروم و نیکل سبب ضدزنگ شدن فولاد میشود. آهن ورزیده نیز آلیاژی است با کربن کم که در ساختن میخ پرچ، لوله آب، زنجیر و غیره به کار میرود.

انواع فولاد و كاربرد آنها

از نظر محتواي كربن، فولاد به سه نوع تقسيم ميشود:

· فولاد نرم : اين نوع فولاد كمتر از 2/0 درصد كربن دارد و بيشتر در تهيه پيچ و مهره، سیم خاردار و چرخ دنده ساعت و ... بكار مي رود.

· فولاد متوسط: اين فولاد بين 2/0 تا 6/0 درصد كربن دارد و براي تهيه ريل و راه آهن و مصالح ساختماني مانند تيرآهن مصرف مي شود.

· فولاد سخت: فولاد سخت بين 6/0 تا 6/1 درصد كربن دارد كه قابل آب دادن است و براي تهيه فنرهاي فولادي، تير، وسايل جراحي، مته و .... بكار مي رود.

از فولادي كه تا 2/0 درصد كربن دارد، براي ساختن سيم، لوله و ورق فولاد استفاده مي شود. فولاد متوسط 2/0 تا 6/0 درصد كربن دارد و آنرا براي ساختن ريل، ديگ بخار و قطعات ساختماني به كار مي برند، فولادي كه 6/0 تا 5/1 درصد كربن دارد سخت است و از آن براي ساختن ابزار آلات، فنر و كارد و چنگال استفاده مي شود.

چدن

وجود بیش از ۲ تا ۶ درصد کربن در آهن، تشکیل چدن میدهد.

آلیاژهای غیرآهنی

فلز پایه در این آلیاژها، فلزی غیر از آهن است. مفرغ، برنج و بسیاری آلیاژهایی که میشناسیم، آلیاژهای غیرآهنی هستند. امروزه بیشتر چیزهای فلزی که استفاده میکنیم از آلیاژها ساخته شدهاند. کمتر اتفاق میافتد که از فلزات به شکل خالص استفاده شوند. حتی طلا و نقره هم به صورت آلیاژ استفاده میشوند. افزودن فلزات ارزان قیمت به طلا و نقره، نه تنها از جلوهشان نمیکاهد، بلکه باعث میشود در برابر سایش نیز مقاومتر شوند. طلا و نقره معمولا با مس ترکیب شده و تشکیل آلیاژ میدهند. عیار طلا، نشاندهنده مقدار فلز اضافه شده در آن است. عیار طلای خالص را ۲۴ فرض میکنند. بنابراین طلای ۱۸ عیار، طلایی است که از ۲۴ قسمت، ۱۸ قسمتاش طلا و باقی مس است. یکی از آلیاژهای مشهور غیرآهنی ورشو است. این آلیاژ ترکیبی است از مس به عنوان فلز پایه و روی و نیکل به عنوان عناصر حل شونده. ورشو به علت شباهتاش به نقره، نقره آلمانی و نقره انگلیسی نیز گفته میشود.^[۲]

ملغمه نقره( آمالگام )

آلیاژی از نقره و جیوه است که از آن برای تهیه مواد پرکننده دندان هم استفاده میشود. در این آلیاژها فلز پایه، جیوه است .

آهن زنگ نزن

اصطلاح آهن زنگ نزن به چه معناست؟ به علت فعال بودن فلز آهن وقتی در مجاورت اکسیژن و رطوبت قرار می گیرد ، اصطلاحا ((زنگ می زند)). در واقع آهن با اکسیژن تشکیل اکسید آهن داده که قرمز رنگ بوده و روی آن را می پوشاند. برای استفاده بهتر از آهن و جلوگیری از زنگ زدن آن، آن را گالوانیزه می کنند . در این روش آهن را با فلز روی پوشش می دهند و در نتیجه زمانی که آهن گالوانیزه در معرض محیط مرطوب قرار می گیرد زنگ نمی زند.

اصطلاح آهن زنگ نزن در مورد این فلز اشتباه رایجی است. زمانی که کربن به آهن اضافه شود ، تبدیل به آلیاژ می شود و از حالت عنصری خارج می شود. به این آلیاژ، فولاد گفته می شود که خواصی بهتر از آهن دارد بیش از۳۵۰۰ نوع فولادوجوددارد.تفاوت این فولادهادرمقدارکربن ودارابودن عناصردیگراست.فولادگرچه مقاوم وسخت است امااشکال زنگ زدن راهم چنان دارد.فولادزنگ نزن(stainless steel) نوعی فولاد است که دربرابر زنگ زدن مقاوم است وانواع مدرن آن هیچ گاه زنگ نمی زند.فولاد زنگ نزن حاوی آهن ،کربن،کروم ومعمولا نیکل است.درصدآهن،کروم ونیکل درانواع فولادهای ضدزنگ متفاوت است.فولادزنگ نزن رامی توان به دوگروه بزرگ تقسیم کرد:آن هایی که جذب آهن ربامی شوندوآن هایی که جذب آهن ربانمی شوند.

پس اصطلاح آهن زنگ نزن اشتباه بوده و فولاد زنگ نزن صحیح می باشد.

آلیاژهای مهم فولادهای زنگ نزن بر مبنا عنصر آلیاژی که به آن افزوده شده است به صورت زیر میباشد.

1. آلیاژهای آهن - کروم

2. آلیاژهای آهن - کروم ـ کربن

3. آلیاژهای آهن - کروم – نیکل – کربن

فراوان ترین نوع فولادزنگ نزن شامل ۱۸درصد کروم. ۸درصدنیکل وکم تراز۸/۰ درصدکربن است.این فولادجذب آهن ربانمی شود.ازاین فولادغالبادرتجهیزات صنایع غذایی و آشپزخانه ونیزصنایع لوله سازی استفاده می شود.

علوم تجربی ناحیه 3 قم...